คู่มือประชาชน · การปกครองส่วนท้องถิ่น
ทั้งสามหน่วยเป็น “องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น” ที่คนในพื้นที่เลือกผู้บริหารเอง นอกกรุงเทพฯ ทุกบ้านอยู่ใต้ท้องถิ่น 2 ชั้นเสมอ คือ อบจ. เป็นชั้นบน และเทศบาลหรือ อบต. อย่างใดอย่างหนึ่งเป็นชั้นล่าง
ชั้นบน · ครอบทุกบ้านในจังหวัด
อบจ.
องค์การบริหารส่วนจังหวัด
ดู “ภาพใหญ่” ทั้งจังหวัด
งานที่คร่อมหลายท้องถิ่น หรือใหญ่เกินกว่าท้องถิ่นเดียวจะทำไหว เช่น ถนนเชื่อมอำเภอ ระบบกำจัดขยะรวม รพ.สต. และการท่องเที่ยวของจังหวัด
ชั้นล่าง · ในเขตเมืองและชุมชน
เทศบาล
ท้องถิ่นในเขตเมือง มี 3 ขนาด
ดูแล “หน้าบ้าน” ในเมือง
บริการที่ใช้กันทุกวัน เช่น เก็บขยะ ไฟถนน ท่อระบายน้ำ ขออนุญาตสร้างบ้าน และเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุ
ชั้นล่าง · นอกเขตเทศบาล
อบต.
องค์การบริหารส่วนตำบล
ดูแล “หน้าบ้าน” ในชนบท
ถนนในหมู่บ้าน น้ำเพื่อการเกษตร เก็บขยะ เบี้ยยังชีพ ศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และส่งเสริมอาชีพในตำบล
อบจ. ครอบคลุมทั้งจังหวัด ข้างในแบ่งพื้นที่ย่อยให้เทศบาลและ อบต. โดยไม่ทับกัน
ถนนเชื่อมถึงกันทุกท้องถิ่น ภาพนี้วาดไว้ 3 สายเป็นตัวอย่าง ถนนสายหลักบางสายไม่ใช่ของ อบจ. เช่น ทางหลวงแผ่นดินเป็นของกรมทางหลวง และทางหลวงชนบทเป็นของกรมทางหลวงชนบท
อบจ. + เทศบาล หรือ อบจ. + อบต. แล้วแต่ว่าบ้านอยู่เขตไหน ไม่มีบ้านไหนอยู่ทั้งเทศบาลและ อบต. พร้อมกัน จึงเลือกตั้งท้องถิ่น 2 ชุด ซึ่งมักจัดคนละวัน
ตำบลที่เจริญขึ้น มีรายได้และประชากรพอ ยกฐานะจาก อบต. เป็นเทศบาลตำบลได้ หลายพื้นที่จึงเห็นป้ายเปลี่ยนจาก อบต. เป็นเทศบาล
ต่างคนต่างมีงบ สภา และอำนาจของตัวเอง อบจ. ช่วยสนับสนุนและประสานงาน แต่สั่งงานไม่ได้
หลักคิด: งานในชุมชนของคุณเอง มักเป็นเทศบาลหรือ อบต. (แล้วแต่ว่าบ้านอยู่เขตไหน) ส่วนงานที่หลายชุมชนใช้ร่วมกันหรือทั้งจังหวัด มักเป็น อบจ.
ตัวอย่างปัญหาที่พบบ่อย เลือกก่อนว่าบ้านอยู่ในเขตไหน คำตอบจะเปลี่ยนตาม ถ้ายังไม่แน่ใจ ติดต่อสำนักงานใกล้บ้านได้เลย เจ้าหน้าที่จะบอกได้ว่าเป็นงานของหน่วยไหน
ไม่แน่ใจ? ดูใบแจ้งภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้างว่าส่งมาจากเทศบาลหรือ อบต.
ไม่พบเรื่องนี้ในรายการ ลองคำอื่น หรือโทรถามสำนักงานเทศบาลหรือ อบต. ในพื้นที่
ทั้งสามหน่วยมีโครงสร้างเหมือน “รัฐบาลขนาดเล็ก” คือมีฝ่ายบริหารและสภาคอยถ่วงดุลกัน งบประมาณแต่ละปีต้องผ่านสภาก่อนจึงใช้เงินได้
อบจ.
↓ เลือกตั้งโดยตรง ทุก 4 ปี ↓
↓ สั่งการ
กฎที่ออกได้เรียกว่า “ข้อบัญญัติ อบจ.”
เทศบาล
↓ เลือกตั้งโดยตรง ทุก 4 ปี ↓
↓ สั่งการ
กฎที่ออกได้เรียกว่า “เทศบัญญัติ”
อบต.
↓ เลือกตั้งโดยตรง ทุก 4 ปี ↓
↓ สั่งการ
กฎที่ออกได้เรียกว่า “ข้อบัญญัติตำบล”
อบต. กับเทศบาลตำบลทำงานคล้ายกันมาก ต่างกันที่ความเป็นเมืองและกฎหมายที่ใช้ ยิ่งเมืองใหญ่ ยิ่งมีหน้าที่ “ต้องทำ” มากขึ้น แถบสีแสดงความเป็นเมืองโดยประมาณ
ตำบลในชนบทที่อยู่นอกเขตเทศบาล
หน้าที่ที่ต้องทำ
มีรายได้และประชากรพอ → ยกฐานะเป็นเทศบาลตำบลได้
ชุมชนขนาดเล็ก ตั้งโดยประกาศกระทรวงมหาดไทย หลายแห่งยกฐานะมาจาก อบต.
หน้าที่พื้นฐานที่ต้องทำ
เป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัด หรือมีประชากร 10,000 คนขึ้นไปและมีรายได้พอ
ทุกอย่างของเทศบาลตำบล และต้องมีเพิ่ม
มีประชากร 50,000 คนขึ้นไปและมีรายได้พอ
ทุกอย่างของเทศบาลเมือง และต้องมีเพิ่ม
คนมักสับสนระหว่าง “ท้องถิ่น” ที่ประชาชนเลือกเอง กับ “ภูมิภาค” ที่รัฐบาลส่งข้าราชการมาประจำ
↓
↓ กำกับดูแลให้ทำตามกฎหมาย (ไม่ได้สั่งงานประจำวัน)
ท้องถิ่น · ระดับเดียวกัน ไม่มีใครเป็นลูกน้องใคร
↑ เลือกตั้ง
ผู้ว่าราชการจังหวัดกำกับดูแล อบจ. และเทศบาล ส่วนนายอำเภอกำกับดูแล อบต. และช่วยดูเทศบาลตำบล
นอกจากสภาท้องถิ่นแล้ว ยังมีหน่วยตรวจสอบอิสระ เช่น สตง. (สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน) และ ป.ป.ช.
กทม. เป็นท้องถิ่นรูปแบบพิเศษที่ทำหน้าที่ทั้งหมดเอง ส่วนเมืองพัทยาใช้รูปแบบพิเศษแทนเทศบาล แต่ยังอยู่ในพื้นที่ของ อบจ.ชลบุรี
ขึ้นกับว่ารับถ่ายโอนภารกิจอะไรมาแล้วบ้าง และมีงบเท่าไร เช่น บางจังหวัด อบจ. ดูแล รพ.สต. และโรงเรียน บางจังหวัดยังไม่ได้รับโอน
เริ่มจากการเลือกตั้ง ทุกบ้านนอกกรุงเทพฯ ได้บัตรรวม 4 ใบ จาก 2 การเลือกตั้ง
สองการเลือกตั้งนี้มักจัดคนละวัน ดูวันเลือกตั้งและรายชื่อผู้สมัครได้จากประกาศของ กกต. และหน่วยงานในพื้นที่
ผู้มีสิทธิต้องมีชื่อในทะเบียนบ้านในเขตนั้นตามเวลาที่กฎหมายกำหนด ย้ายบ้านใกล้วันเลือกตั้งอาจยังไม่มีสิทธิในเขตใหม่
โครงการที่จะทำต้องอยู่ใน “แผนพัฒนาท้องถิ่น” ก่อน ซึ่งเปิดรับความเห็นผ่านเวทีประชาคม เสนอเรื่องที่ชุมชนต้องการได้ที่นี่
การประชุมสภาท้องถิ่นโดยปกติเปิดให้ประชาชนเข้าฟังได้ หลายแห่งถ่ายทอดสดทางเพจด้วย
งบประมาณ แผนพัฒนา และการจัดซื้อจัดจ้าง ขอดูได้ตามกฎหมายข้อมูลข่าวสารของราชการ มักประกาศบนเว็บไซต์ของหน่วยงาน
แจ้งสำนักงานโดยตรงก่อน ถ้าเรื่องไม่คืบ ติดต่อศูนย์ดำรงธรรม โทร 1567 หรือศูนย์บริการประชาชน โทร 1111
ผู้มีสิทธิเลือกตั้งเข้าชื่อกันเสนอข้อบัญญัติหรือเทศบัญญัติ หรือขอถอดถอนผู้บริหารและสมาชิกสภาได้ ตามเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด